Đồng dao (2)
Ù à ù ập
Sau cái stt lần trước, có mấy bạn comment đáng chú ý, nên trước khi vào chủ đề chính, xin nói lại về quan niệm "đồng dao". Có bạn nói rằng đồng dao có loại cho người lớn, cho trẻ con, nay xin nói ngay rằng, đã nói "đồng dao" là nói về các bài vè, thơ hoặc có vần của trẻ con. "Đồng" ở đây là chữ đồng gốc Hán, nghĩ là trẻ con. Như "nhi đồng", "thần đồng"... Còn "dao" là các bài dân dã, chữ dao trong ca dao, phong dao... Như thế, đã "đồng dao" thì là bài hát, bài vè của trẻ con.
Có bạn đặt vấn đề, tìm ra thời gian, không gian xuất xứ của bài đồng dao. Câu hỏi này rất thú vị. Cho đến nay, các bài đồng dao có thể phân loại theo thời gian ra đời. Đại đa số đồng dao mà tôi nói đến, có ý định đề cập đến, là loại đồng dao cổ, không thể tìm thấy nguồn gốc. Phần lớn đồng dao có tính chất dân dã sống được do truyền khẩu, không thể biết nó ra đời khi nào, chỉ khi giải mã thì mới đoán định được.
Cũng có loại đồng dao mới, nhưng những đồng dao đó không đáng để nghiên cứu, vì chỉ có ý nghĩa giáo dục thô thiển, phần nhiều dùng từ hiện đại, nhận ra ngay. Ví dụ bài "nu na nu nống, đánh trống phất cờ, mở cuộc thi đua..." rõ ràng là ra đời sau những năm Dân chủ cộng hòa. Những đồng dao mới câu cú tề chỉnh, đơn nghĩa, có gì mà phải lăn tăn về chúng đâu.
Đồng dao cổ có ý nghĩa lịch sử, mà phần thú vị nhất của chúng là một loại sấm ngữ, một loại mô tả kinh nghiệm sống. Cấu trúc câu cú có vẻ lộn xộn, bạ đâu nói đấy, vần vè, loại như "thả đỉa ba ba, chớ bắt đàn bà..." Loại đồng dao này do có tính sấm ngữ, nên mỗi thời một kiểu giải mã, mỗi lúc một cách giải nghĩa khác nhau. Đồng dao cổ thường gắn với các trò chơi của trẻ con từ xa xưa.
Hồi những năm 198x, tôi có đi công tác phía đường 10, Hải Phòng, Thái Bình. Một trưa mùa hè nghỉ ngơi ở quán, gặp một ông lão nông tri điền cũng nghỉ, chợt mưa xuống, có bọn trẻ con chạy mưa, chơi đuổi nhau, chúng chơi trò "ù à ù ập" để lấy đứa đuổi, một bọn chạy. Trường hợp này không dùng "thả đỉa ba ba" mà là "chi chi chành chành, cái đanh thổi lửa, con ngựa chết trương, ba vương ngũ đế, đội rế đi tìm, ù à ù ập". Tôi biết từ lâu, trò chơi này là nói về việc ba vương nhà Đường tranh nhau ghế hoàng đế của Đường Thái tổ vừa qua đời, sau này, cũng có nói rằng đó là chuyện ba vương nhà Lý đánh nhau, nhân khi Lý Thái tổ vừa băng, cuối cùng một vương bị đánh chết, 2 vương thoát chết. Nhưng nhà Đường thì xử tội vị vương sống, còn Lý Thái tông thì tha tội cho em. Đó là câu chuyện tương tự, giống nhau đến kỳ lạ của hai nhà Đường (TQ) và Lý (VN). Song, chiếu vào câu chữ, có lẽ đồng dao này nói về nhà Đường, vì Lý Uyên tuổi Ngọ, nên mới có câu "Con ngựa chết trương", câu tiếp theo là "Tam vương tranh đế", thì đúng hơn chứ không phải "tam vương ngũ đế". Nhưng "Đội rế đi tìm" thì là phong tục Việt Nam, khi chịu tang, người ta đội trên đầu một vòng rơm, như cái rế. Đó là kiến giải kinh điển của bài đồng dao này.
Tuy nhiên, hôm ở Thái Bình tôi đã nói trên đây, ông già lão nông tri điền lại bảo: Cái đanh thổi lửa là quả tên lửa, còn con ngựa chết trương là năm Ngọ, vừa qua Mỹ vừa đánh Irak, tam vương là 3 nước Irak, Ả rập xê út, Cô Oet liên quan đến cuộc chiến, còn ngũ đế là 5 nước thường trực hội đồng liên hợp quốc đang dàn xếp cuộc chiến này. Ông già nói: Đồng dao là trời sinh ra, rồi từ gán vào mồm bọn trẻ con từ xưa đến nay... Tối hôm đó, tôi viết truyện ngắn "Một chiều đồng dao" khoảng 2000 chữ, gửi báo Văn Nghệ. Đó là truyện ngắn đầu tay của tôi, truyện đầu tiên được đăng báo, khi đó tôi đang là kỹ sư lêu lổng.
Nhân nói về đồng dao, tôi lại nhớ đến cái truyện ngắn kể về một chiều có thật, với bọn trẻ con chơi trốn tìm, chơi trò "Ù à ù ập". Ai có tuổi thơ thôn dã chắc nhớ trò này. Một đứa xòe tay, bọn xung quanh dùng ngón chỏ chấm vào lòng bàn tay đứa cầm cái, nói lảm nhảm mấy câu đồng dao, đến chữ "ập", đứa làm cái nắm tay lại, đứa nào rút nhanh tay ra là được, đứa nào bị nắm giữ ngón tay thì chơi lại đến khi còn một đứa phải đuổi bắt cả bọn. Đó là trò đúng là liên tưởng đến cuộc chiến mà ai không nhanh chân rút ra sẽ thất bại. Trong lịch sử, 2 lần có một vương đã bị "ập" chết... Và mỗi thời người ta lại giải thích theo một cách riêng. Cho rằng "đồng dao do trời sinh ra" cũng có thể đúng.
N.X.H.
( Còn tiếp )
 |
Trả lời với trích dẫn
